Podziel się fasolą: nauka z udziałem obywateli (nauka obywatelska)
- Dlaczego ochrona lokalnych i tradycyjnych odmian ma znaczenie dla ludzkości
Źródła różnorodności roślin uprawnych
Czy zastanawialiście się kiedyś, skąd wzięła się ogromna różnorodność owoców, warzyw i zbóż, którymi dziś się cieszymy?
Od tysięcy lat rolnicy na całym świecie uprawiają dzikie rośliny. Przez pokolenia wybierali te, które najlepiej rosły, smakowały lepiej lub były łatwiejsze w zbiorach. Ten proces udomowienia rozpoczął się w neolicie, około 10 000 lat temu, i na zawsze zmienił sposób, w jaki ludzie oddziałują z naturą.
Udomowienie roślin uprawnych i zwierząt miało miejsce mniej więcej między 10 000 a 5 000 lat temu w kilku regionach świata: na Bliskim Wschodzie i w basenie Morza Śródziemnego, w Afryce Wschodniej i Zachodniej, w Mezoameryce, w regionie Andów w Ameryce Południowej, w Chinach i w Indiach.
W wyniku udomowienia dzikie rośliny zostały stopniowo przekształcone tak, aby odpowiadały ludzkim potrzebom: jadalne części stały się większe i bardziej kolorowe, a także pojawiła się niezwykła różnorodność upraw, z których każda miała unikalne cechy.
Jak zauważył Karol Darwin w „O pochodzeniu gatunków”, ta różnorodność udomowionych roślin świadczy o zdolności ludzkości do kierowania ewolucją. Wybierając rośliny o pożądanych cechach, ludzie stworzyli uprawy zdolne do rozwoju w wielu środowiskach, od suchych pustyń po zimne góry, a jednocześnie dostosowane do lokalnych upodobań, kolorów i tekstur.
Fasola zwyczajna jako przykład udomowienia
Fasola zwyczajna (Phaseolus vulgaris) stanowi przykład tego, jak udomowienie wpływa na różnorodność. Jej dziki przodek pojawił się w Ameryce Środkowej (dzisiejszym Meksyku) i około 200 000 lat temu rozprzestrzenił się do Ameryki Południowej, tworząc dwie dzikie puli genowe: mezoamerykańską i andyjską.
Ludzie udomowili obie puli genowej niezależnie od siebie, wcześniej w Mezoameryce, około 9 000–8 000 lat temu. Fasola andyjska wykształciła większe nasiona. Fasola mezoamerykańska przystosowała się do różnorodnych gleb i klimatów.
Wczesne odmiany fasoli były wrażliwe na długość dnia, która reguluje kwitnienie. Gdy rolnicy uprawiali je w cieplejszych, niżej położonych regionach, selekcjonowali rośliny, które kwitły wcześniej i rosły w różnych fotoperiodach.
Powstały odrębne „rasy”: Jalisco, Durango i Mezoameryka w Meksyku, Peru i Chile w Ameryce Południowej. Do Europy fasola dotarła dzięki nasionom przywiezionym przez Hiszpanów po podboju Peru. Cesarz Karol V podarował je papieżowi Klemensowi VII, który promował ich rozpowszechnianie, wspierany przez Piero Valeriano Bolsanio z Belluno, sekretarza papieża z rodziny Medici. Później wprowadzono również materiał pochodzący z Mezoameryki, co jeszcze bardziej poszerzyło różnorodność.
Przez tysiąclecia rolnicy wyhodowali wiele lokalnych odmian, tzw. odmian lokalnych, z których każda była przystosowana do konkretnego rodzaju gleby, klimatu oraz symbiotycznych bakterii z rodzaju Rhizobium, które wiążą azot w glebie. Ludzie selekcjonowali fasolę pod kątem smaku, właściwości kulinarnych, odporności na szkodniki, a nawet jadalnych strąków – świeżej zielonej fasoli, która rozwinęła się niezależnie w kilku regionach, co świadczy o kreatywności ludzkości w zwiększaniu wszechstronności i smaku żywności.
Czym są zasoby genetyczne roślin?
Wszystkie te odmiany razem tworzą to, co naukowcy nazywają zasobami genetycznymi roślin (PGR) – żywą bibliotekę informacji genetycznej dotyczącej wszystkich upraw. Obejmują one:
- Dzikie gatunki pokrewne gatunkom uprawnym
- Formy udomowione, takie jak:
- Odmiany lokalne – tradycyjne odmiany dostosowane do lokalnych warunków
- Nowoczesne odmiany – wyhodowane głównie w ciągu ostatnich dwóch stuleci
Odmiany lokalne ewoluowały przez wieki selekcji prowadzonej przez rolników, aby optymalnie funkcjonować w lokalnych warunkach, uwzględniając potrzeby ludzi, glebę i klimat. Rozwijają się one w warunkach niskiego nakładu środków (ograniczone stosowanie nawozów lub pestycydów) i zachowują wysoką różnorodność wewnętrzną, w której współistnieje i współdostosowuje się wiele genotypów, co zapewnia im naturalną odporność na szkodniki, suszę i ubogie gleby.
Natomiast odmiany nowoczesne są jednolite i zoptymalizowane pod kątem potencjału plonów, ale w dużym stopniu zależą od środków chemicznych i nawadniania.
Dlaczego warto chronić lokalne odmiany?
Chociaż nowoczesne odmiany są ważne, odmiany tradycyjne i dzikie stanowią podstawę globalnego bezpieczeństwa żywnościowego. Zawierają one surowiec genetyczny, z którego hodowcy i rolnicy korzystają, aby tworzyć uprawy przyszłości o wielu pożądanych cechach związanych z przystosowaniem do różnych środowisk, a także w celu rozwijania pozytywnych interakcji między roślinami tego samego lub różnych gatunków, sprzyjających współistnieniu w zróżnicowanych uprawach, często stosowanych w rolnictwie ekologicznym lub uprawach międzyplonowych różnych gatunków. Wreszcie, tradycyjne odmiany charakteryzują się dużą różnorodnością pod względem wielu cech związanych z wartością odżywczą i przystosowaniem do trudnych warunków środowiskowych.
Utrata tych odmian oznacza utratę na zawsze, ponieważ zasobów genetycznych nie da się zastąpić:
- W rzeczywistości stracimy cechy, które umożliwiają roślinom odporność na suszę, powodzie, szkodniki lub choroby
- Możliwości uprawy w trudnych lub zmieniających się warunkach środowiskowych
- Smak będący dziedzictwem kulturowym oraz tradycyjne kuchnie. Biologiczna „polisa ubezpieczeniowa” ludzkości na przyszłość
Gdy lokalna odmiana lub jej dziki krewny znikną, nie da się ich zastąpić. Dlatego banki genów na całym świecie przechowują nasiona i żywe rośliny, aby chronić tę różnorodność dla przyszłych pokoleń. Z tego samego powodu INCREASE proponuje rozwój zdecentralizowanej ochrony, aby udostępnić tę różnorodność obywatelom, sprzyjając jej zachowaniu.
Do wszystkich naukowców-amatorów z projektu INCREASE: Wasze zaangażowanie ma kluczowe znaczenie! Uprawiając różne odmiany fasoli, obserwując je i dzieląc się danymi na ich temat – nawet tymi nie do końca idealnymi – pomagacie zachować ich unikalne cechy i zapewnić przetrwanie tej bezcennej różnorodności genetycznej.
Każda roślina, którą uprawiacie i udostępniacie innym uczestnikom projektu, przyczynia się do zachowania biologicznego i kulturowego dziedzictwa ludzkości.
Zarejestruj się już teraz do edycji 2026 obywatelskiego eksperymentu naukowego INCREASE!
Czy jesteś nowy w obywatelskim eksperymencie naukowym INCREASE i chcesz rozpocząć przygodę z uprawą fasoli w 2026 roku? W takim razie pobierz aplikację „INCREASE CSA” i zarejestruj swój udział do 30 kwietnia 2026 r..
Czy brałeś już udział w poprzednich edycjach eksperymentu i chcesz kontynuować uprawę fasoli w 2026 roku? Zostaniesz automatycznie zarejestrowany do nowej edycji, gdy tylko się rozpocznie. Prosimy jednak o potwierdzenie chęci udziału i wskazanie dostępności nasion za pomocą dedykowanego przycisku w aplikacji „INCREASE CSA”. Nie otrzymasz od nas nowych nasion. Zamiast tego zachęcamy do skorzystania z funkcji wymiany nasion w aplikacji. Jako powracający uczestnik możesz uprawiać nasiona z własnych zbiorów i/lub poprosić innych uczestników o nasiona w okresie wymiany nasion, który rozpocznie się 1 lutego 2026 r..
Należy pamiętać, że bierzemy pod uwagę wszystkich tych uczestników poprzednich rund, którzy faktycznie otrzymali nasiona (zakończona weryfikacja w aplikacji). Pozostałe osoby prosimy o zarejestrowanie się jako nowi uczestnicy.
- Jak pobrać aplikację
- Przejdź do sklepu z aplikacjami (Google Play lub Apple App Store) i wyszukaj INCREASE CSA.
- Pobierz aplikację INCREASE CSA i zainstaluj ją na swoim smartfonie.
- Utwórz konto, wprowadzając adres e-mail logowania i hasło.
- Potwierdź swój adres e-mail w odpowiedniej wiadomości e-mail od increase.csa@gmail.com.
- Otwórz menu, klikając trzy kreski w lewym górnym rogu.
- Kliknij podmenu rejestracji CSE.
Wprowadź wymagane dane i prześlij swoją rejestrację.
Dla poprzednich uczestników - wymiana nasion
Jeśli uczestniczyłeś w poprzednich rundach, możesz skorzystać z wymiany nasion, aby podzielić się swoimi zbiorami z innymi uczestnikami. Tutaj możesz dowiedzieć się więcej.
Udział obywateli w badaniach naukowych odgrywa coraz większą rolę w lepszym zrozumieniu nauki i jej korzyści dla społeczeństwa. Co najważniejsze, promuje i rozwija badania… i tym samym pełni kluczową rolę w projekcie INCREASE. W naszym projekcie stawiamy na fasolę!
W ramach nauki obywatelskiej zachęcamy do działania jak najszersze grono wolontariuszy; tak, aby mieli aktywny wkład w innowacyjnym zdecentralizowanym podejściu w przechowywaniu nasion, ich rozmnażaniu i wymianie. W ten sposób każdy obywatel może zadbać o zachowanie agrobioróżnorodności.
Wystarczy dostęp do pola, ogrodu, tarasu lub balkonu.
Włączając się w działania nauki obywatelskiej na rzecz uprawy i spożywania fasoli zwyczajnej, możesz zaangażować się w:
- promowanie różnorodności genetycznej roślin strączkowych w Europie
- upowszechnianie wiedzy naukowej o zasobach genetycznych i roślinach strączkowych ważnych w żywieniu człowieka
- rozwijanie świadomości wśród obywateli oraz metod, które mogą być zastosowane w badaniach nad zasobami genetycznymi innych roślin uprawnych
- opracowanie i testowanie zdecentralizowanych rozwiązań związanych z utrzymywaniem, udostępnianiem i waloryzacją zasobów genetycznych
Co należy zrobić aby przeprowadzić własny eksperyment:
- odebrać paczkę z kilkoma różnymi odmianami fasoli
- uprawiać nasiona fasoli zgodnie z podanymi instrukcjami
- pielęgnować i obserwować rośliny, a notatki zapisywać za pomocą dedykowanej i specjalnie opracowanej aplikacji
- dzielić się własnymi spostrzeżeniami i radami w postaci np. tekstów, zdjęć i filmów, które mogą pomóc innym uczestnikom w uprawie fasoli, za pośrednictwem specjalnej aplikacji
- zebrać nasiona i:
- rozmnażać je przez następne lata (nasiona prześlemy tylko raz każdemu obywatelowi, ale eksperyment nauki obywatelskiej będzie trwała przez cztery lata). W ten sposób nasiona fasoli zwyczajnej będą rozmnażane przez obywateli, a nauka obywatelska będzie kontynuowana dłużej niż czas trwania projektu INCREASE.
- wymieniać je z innymi obywatelami (zgodnie z protokołem opracowanym wspólnie z FAO - Organizacją Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa)
- gotować i delektować się smakiem fasoli!
- przesyłać swoje opinie i przepisy, które zostaną przedstawione w „Tysiąc tradycyjnych i innowacyjnych przepisów na przyrządzanie fasoli”, i opublikowane na stronie internetowej INCREASE
Dlaczego warto wziąć udział w projekcie?
1. Aby przyczynić się do wzbogacenia zakresu danych poprzez:
- ocenę potencjału i różnorodności ponad 1000 lokalnych odmian fasoli zwyczajnej, otrzymanych bezpośrednio od rolników
- ocenę cech użytkowych roślin uprawnych w lokalnych warunkach środowiska, obrazującą adaptację fasoli do różnorodnych warunków środowiskowych Europy, a także opracowanie galerii zdjęć
- określenie swoich preferencji dotyczących koloru, kształtu i smaku nasion fasoli
- stworzenie listy tradycyjnych i innowacyjnych przepisów kulinarnych
- udostępnianie informacji opisujących lokalne tradycje i fakty historyczne, a także własne doświadczenia związane z wykorzystaniem fasoli zwyczajnej
- wykorzystanie własnej ulubionej odmiany fasoli do porównania z odmianami dostarczonymi w ramach nauki obywatelskiej INCREASE, i tym samym poszerzenia zakresu baz danych o fasoli
2. Aby przyczynić się do wykorzystania dostarczonych danych przez:
- zapoznanie się z ogromnymi zasobami danych opracowanych z pomocą wszystkich uczestników i porównanie różnych odmian fasoli. Informacje o DNA różnych odmian fasoli mogą pomóc w rekonstrukcji historii rozpowszechniania lokalnych odmian w Europie
- wymianę informacji i doświadczenia z innymi obywatelami z całej Europy
3. Aby przyczynić się do wymiany nasion z innymi uczestnikami (przestrzegając wszystkich wymogów międzynarodowego traktatu o bioróżnorodności i zasobach genetycznych, uwzgledniający uczciwy i sprawiedliwy podział korzyści)
4. Aby przyczynić się do rozwoju nowych odmian fasoli poprzez krzyżowanie i selekcję wybranych odmian
5. Aby finalnie przyczynić się do poprawy różnorodności biologicznej w Europie i poprawy odżywiania się poprzez zdrową dietę bogatą w nasiona roślin strączkowych